تاریخ ، زبان و فرهنگ آذربایجان - دوره کامل دو جلدی نویسنده فیروز منصوری

(از مجموعۀ 2 جلدی)آذربایجان قدیم جزء سرزمین ماد و در دورۀ اقتدار هخامنشیان جزء امپراتوری هخامنشی بود. در زمان اسکندر مقدونی والی ایرانی آن آتورپات بود که استقلال آن ایالت را اعلام کرد (328 ق. م) و این سرزمین به نام وی آتورپاتکان خوانده شد. پایتخت آذربایجان شیز بود که معبد بسیار معتبری داشت. پیروزی اعراب بر این سرزمین در دورۀ خلافت عمر در فاصلۀ سال‌های 18-22 ق صورت گرفت، اما قیام بابک خرمدین نفوذ خلیفه را تضعیف کرد. بعدها آذربایجان به دست سلاجقه، اتابکان آذربایجان و مغول افتاد. این سرزمین در دورۀ صفویه اهمیت بسیار یافت و اگرچه چند بار مورد هجوم عثمانی‌ها قرار گرفت، شاه عباس اول صفوی سلطۀ ایران را بر آن‌جا مستقر کرد. در دورۀ قاجاریه، آذربایجان مقر ولیعهد بود. مرز شمال با روسیه به موجب عهدنامۀ ترکمن‌چای (1243 ه ق) و مرز غربی با ترکیه در سال 1914 و در دورۀ رضاشاه پهلوی تثبیت گردید. انقلاب آذربایجان از مراحل عمدۀ انقلاب مشروطیت ایران بود و آذربایجانی‌ها در این نهضت سهم به‌سزایی داشتند. در سال 1326 ق روس‌ها، طبق موافقت قبلی با انگلیس‌ها و به عنوان حفظ خارجیان مقیم تبریز، وارد آذربایجان شدند و به عناوین مختلف اقامت خود را تمدید و سرانجام در انقلاب 1917 آن‌جا را ترک کردند. استقرار حکومت ایران در دورۀ رضاشاه تثبیت شد.