کتاب استعمار زدایی از روش نویسنده لیندا توهیوای اسمیت مترجم مجموعه از نویسندگان

معرفی کتاب استعمار زدایی از روش کتاب «استعمارزدایی از روش» اثر لیندا توهیوای اسمیت، یکی از مهم‌ترین متون انتقادی در حوزه مطالعات بومی و روش‌شناسی پژوهش است. این اثر نخستین‌بار در سال 1999 توسط انتشارات زد بوکز با همکاری دانشگاه اوتاگو در نیوزیلند منتشر شد و اکنون در چاپ سوم خود (2021) همراه با مطالعات موردی و مشارکت‌های جدید در دسترس است. اسمیت کتاب خود را با جمله‌ای تکان‌دهنده آغاز می‌کند: «خود کلمه تحقیق، احتمالا یکی از کثیف‌ترین کلمات در واژگان جهان بومی است.» او در بخش نخست، نشان می‌دهد که چگونه روش‌های تحقیق غربی ریشه در استعمار دارند و برخاسته از سنت‌های روشنگری و پوزیتیویستی هستند؛ سنت‌هایی که مردم بومی را سوژه‌هایی منفعل در نظر می‌گرفتند و از طریق «نگاه غربی» و «رژیم‌های حقیقت» آنان را به حاشیه می‌راندند. اسمیت این میراث را از الگوهای تحقیقاتی کنونی جدا می‌کند و توضیح می‌دهد که چگونه مفاهیمی چون «کشف» و «ادعا» با سازوکارهای سلطه درهم‌تنیده‌اند. بخش دوم کتاب رویکردی جایگزین را معرفی می‌کند: روش‌های تحقیق بومی، به‌ویژه چارچوب‌های کائوپاپا مائوری، که بر بازیابی معرفت‌شناسی‌ها، صداها و عاملیت بومی استوارند. اسمیت با ارائه 25 پروژه پژوهشی به رهبری بومیان و مداخلات خلاقانه‌ای همچون شعر، نشان می‌دهد که پژوهش می‌تواند نه ابزار سرکوب، بلکه عرصه‌ای برای مبارزه و توانمندسازی باشد. سبک نگارش او هم‌زمان علمی و شخصی است؛ با وضوح، دقت و فوریت اخلاقی نوشته شده و در عین حال برای طیف گسترده‌ای از مخاطبان، از پژوهشگران بومی گرفته تا محققان غیربومی علاقه‌مند به روش‌های عادلانه و اخلاقی، قابل دسترس است. مضامین کلیدی کتاب شامل نقد استعمارگرایی در تحقیق، ضرورت استعمارزدایی از دانش، و ترویج چارچوب‌های پژوهشی بومی بر مبنای عدالت، احترام و ارتباط است. ساختار کتاب در فصل‌های موضوعی روشن مانند «تحقیق از دریچه امپراتوری»، «دستور کار تحقیقات بومی» و «تحقیق مائوری کائوپاپا» سامان یافته و با نمونه‌های واقعی و زبان شاعرانه غنا یافته است. این اثر به‌عنوان کتابی دگرگون‌کننده در مطالعات بومی و ضد‌استعماری شناخته شده و منتقدان آن را «تفسیری پویا از روابط قدرت، سلطه، مبارزه و رهایی» توصیف کرده‌اند. تا سال 2023 بیش از 283 هزار بار به آن استناد شده و ترجمه‌های متعددش نشانگر گستره جهانی اثر است. با وجود این، برخی منتقدان معتقدند که کتاب سهم بالقوه پژوهشگران غیربومی منعطف و متعهد را کمتر از واقعیت در نظر گرفته است. کاربردهای این کتاب بسیار متنوع است: در دانشگاه‌ها منبعی اساسی برای دوره‌های مطالعات پسااستعماری، انسان‌شناسی، آموزش و روش‌شناسی است؛ در تحقیقات مبتنی بر جامعه به‌عنوان راهنمای عملی برای طراحی پروژه‌های منطبق بر ارزش‌های بومی به کار می‌رود؛ و در سیاست‌گذاری و اخلاق پژوهش، الهام‌بخش چارچوب‌هایی برای شمول و حاکمیت بومی است. در مجموع، «استعمارزدایی از روش» اثری پیشگامانه است که سلطه معرفتی غرب را به چالش می‌کشد و بدیلی پویا، اخلاق‌مدار و ریشه‌دار در فلسفه‌های بومی به‌ویژه کائوپاپا مائوری پیشنهاد می‌دهد. تأثیر جهانی و عمق نظری آن باعث شده است که این کتاب نه‌تنها مرجع مطالعات بومی، بلکه راهنمایی اساسی برای هر پژوهشگری باشد که به عدالت معرفتی، ارتباطی و فرهنگی پایدار متعهد است.