کتاب معنای تفکر چیست نویسنده مارتین هایدگر مترجم فرهاد سلمانیان

کتاب معنای تفکر چیست؟ نوشتهٔ مارتین هایدگر و ترجمهٔ فرهاد سلمانیان است و نشر مرکز آن را منتشر کرده است. درباره کتاب معنای تفکر چیست؟ هایدگر در زمستـان سال 1951 که دوباره اجازه‌ٔ تدریس در دانشگاه فرایبورگ را یافت درس‌گفتاری در ده جلسه ایراد کرد که در این کتاب آمـده است و در ترم تابستانی 1952 نیز آن را تداوم بخشـید و تکمیـل کرد. او بدیـن درس‌گفتـارها بـسیـار علاقه‌مند بود و شِکوه داشت که چرا کمتر از دیگر آثارش خوانده شده‌اند. پرسـش از معنـای تفکـر را او بـا ایـن نکتـه آغـاز می‌کنـد که «اندیشه‌برانگیزترین امر آن است که ما هنوز فکر نمی‌کنیم.» هایدگر با شگردهای زبانی خود در این کتاب نشان می‌دهد به آن دسته از فیلسوفان آلمانی تعلق دارد که رویکرد خاصی به زبان دارند و از ابداعات زبانی و پیچیده‌کردن متن به هیچ وجه دریغ نمی‌کنند و در مورد هایدگر بحث اشتقاق‌شناختی واژگان و زبان آهنگین او نیز دست‌کم در این‌جا به مسئله‌ای خاص تبدیل می‌شود. خواندن کتاب معنای تفکر چیست؟ را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم این کتاب را به پژوهشگران فلسفه و کسانی که می‌خواهند آثار هایدگر را بخوانند پیشنهاد می‌کنیم. چرا ما پیش و بیش از آن‌که اجازه دهیم فیلسوفان، خود در ترجمه‌های مستقیم آثارشان سخن بگویند، به ترجمهٔ منابع ثانویه «دربارهٔ آن‌ها» پرداخته‌ایم؟ متأسفانه ما در ایران بیش از حد «دربارهٔ» فیلسوفان نوشته‌ایم و ترجمه کرده‌ایم و از زبان آن‌ها سخن گفته‌ایم. وقت آن رسیده است که اجازه دهیم آن‌ها در آثار خودشان و مستقیماً با ما سخن بگویند. بخشی از کتاب معنای تفکر چیست؟ «ما هنگامی به آن‌چه تفکر نامیده می‌شود، دست می‌یابیم که خود مستقلاً فکر کنیم. برای آن‌که چنین تلاشی به موفقیت برسد، ما باید آمادهٔ یادگیری نحوهٔ تفکر باشیم. به محض آن‌که خود را وقف این یادگیری کنیم و این امر را بپذیریم، پیشاپیش نیز اذعان کرده‌ایم که هنوز قادر به تفکر نیستیم. اما معمولاً انسان را موجودی می‌نامند که قادر به تفکر است و این صحیح است؛ زیرا انسان موجودی خردمندست. خرد (ratio) در جریان تفکر وسعت می‌یابد. انسان، در مقام موجودی خردمند، باید هرگاه که صرفاً اراده کند، قادر به تفکر باشد. البته شاید انسان همواره قصد تفکر داشته باشد و با این حال قادر به این کار نباشد. او در نهایت از این خواست تفکر قصد دستیابی به اموری عظیم را دارد؛ و به همین دلیل دستاورد اندکی خواهد داشت. انسان می‌تواند فکر کند، البته تا آنجا که امکان آن را داشته باشد. اما صرفاً همین امکان نیز، هنوز متضمن توانایی تفکر در ما نیست؛ چون ما تنها قادر به انجام کاری هستیم که آن را دوست داریم. اما ما نیز به راستی تنها همان چیزی را دوست داریم که به نوبهٔ خود ما را و البته در ذات‌مان دوست داشته باشد؛ و در این حین خود را به مثابهٔ امری به ذات ما عرضه دارد که ما را ذاتاً محفوظ می‌دارد. محفوظ داشتن در این‌جا اصولاً به معنای مراقبت کردن و همانند چراندن در چراگاه است. آن‌چه ما را در تمامیت ذات‌مان محفوظ می‌دارد، تنها تا زمانی ما را محفوظ می‌دارد که خود ما نیز از جانب خویش و به نوبهٔ خود آن امر محفوظ دارنده را حفظ کنیم. ما هنگامی می‌توانیم آن امر را محفوظ بداریم که آن را از حافظهٔ خود حذف نکنیم. حافظه محل تمرکز تفکر است. تمرکز بر چه چیز؟ تمرکز بر آن‌چه ما را تا زمانی که نزد ماست و به آن فکر می‌کنیم، محفوظ می‌دارد و البته تا زمانی که در نزد ما موضوع تفکر و مهم است، البته موضوع تفکر و مهم به آن خاطر که این امر همان چیزی باقی می‌ماند که باید به آن فکر کرد. موضوع فکر همان عطیه‌ای است که همراه با یادبودی به ما اعطا شده. اعطا شده؛ زیرا ما به آن علاقه داریم. تنها هنگامی که آن‌چه را که فی‌نفسه باید موضوع تفکر واقع شود، دوست داشته باشیم، قادر به تفکر خواهیم بود. برای آن‌که قادر به تفکر باشیم، باید آن را بیاموزیم. اما آموختن چیست؟ انسان هنگامی می‌آموزد که تمامی کردار و رفتار خود را با آن‌چه همواره از امور بنیادین به او وانهاده می‌شود، هماهنگ کند. ما هنگامی تفکر را می‌آموزیم که به آن‌چه برای تفکر وجود دارد، توجه کنیم. به عنوان مثال زبان ما، آن‌چه را که به ذات دوست تعلق دارد، امر دوستانه می‌نامد و به همین ترتیب هم‌اکنون ما آن‌چه را که فی‌نفسه باید به آن فکر کرد، امر اندیشه‌برانگیز می‌نامیم. هر امر اندیشه‌برانگیز، موضوعی برای تفکر به ما اعطا می‌کند. اما همیشه این عطیه تا زمانی وجود دارد که امر اندیشه‌برانگیز به خودی خود همان باشد که باید به آن فکر کرد. اکنون و در ادامهٔ بحث از آن امری نام می‌بریم که از دیرباز و پیش از هر چیز موضوع تفکر باقی می‌ماند: اندیشه‌برانگیزترین امر. اما اندیشه‌برانگیزترین امر چیست؟ و در زمانهٔ اندیشه‌برانگیز ما چگونه خود را نشان می‌دهد؟ اندیشه‌برانگیزترین امر همان است که ما هنوز فکر نمی‌کنیم. و همچنان نیز فکر نمی‌کنیم، و در این میان وضعیت جهان مدام اندیشه‌برانگیزتر می‌شود.»