کتاب تاریخ طبیعی دین نویسنده دیوید هیوم ترجمه حمید عنایت

رسالهٔ تاریخ طبیعی دین که نخستین‌بار در سال 1757 منتشر شد شاید به‌اندازهٔ نوشته‌های دیگر «دیوید هیوم» شهرت نداشته‌ باشد و همچنان که «هیوم» در زندگینامهٔ خویش می‌گوید (این زندگی‌نامه به قلم خود هیوم ابتدای این کتاب آمده است)، در زمان خود او نیز آوازه‌ای نیفکند. ولی می‌توان ادعا کرد که این رساله همراه با اثر دیگر او در همین زمینه به‌نام «همپرسه‌هایی دربارهٔ دین طبیعی» سرآغاز آن مبحثی در علوم اجتماعی است که اینک به‌نام فلسفهٔ دین شناخته‌ می‌شود. او خود این مقصود را در نخستین جملهٔ رساله روشن می‌کند و می‌گوید که در هر پژوهشی دربارهٔ دین دو مسئله درخور توجه باید باشد، نخست بنیاد دین در خوی و سرشت آدمی است و دوم بنیاد آن در خرد او. این دو مسئله را بدین گونه نیز بیان می‌توان‌کرد: نخست اینکه دین در میان آدمیزادگان چگونه پیدا شد (یا شناخت علت دین) و دوم اینکه دلیل اعتقاد انسان به‌دینی خاص چیست (یا شناخت حقیقت دین). «هیوم» در «همپرسه‌هایی دربارهٔ دین طبیعی» از مسئلهٔ دوم و در رسالهٔ حاضر از مسئلهٔ نخست بحث می‌کند. مسئلهٔ نخست بیشتر جنبهٔ علمی دارد، زیرا شناخت چگونگی رویداد هر کار یا چیستی هر چیز نیازمند افزار و روش درست تحقیق از آن مهم‌تر بی‌غرضی و واقع‌بینی است و فقط از برکت علم به‌ این همه می‌توان‌رسید. ولی مسئلهٔ دوم که به‌شناخت حقیقت امور برمی‌گردد جنبهٔ نظری دارد و احتمال اختلاف عقاید در آن بیشتر است. از این رو مردم‌شناسان و روانشناسان بیشتر از مسئلهٔ نخست و فیلسوفان از مسئلهٔ دوم سخن گفته‌اند. شاید به‌همین دلیل «هیوم» بحث دربارهٔ حقیقت دین را به‌شکل همپرسه یا گفت و بازگفت فلسفی بیان کرده‌ است که در آن اختلاف نظرها را بهتر نشان‌داد، ولی در بحث از چگونگی پیداشدن دین، شکل معهود رساله‌نویسی را برگزیده و یکسره از دانسته‌ها و خوانده‌های خویش گزارش داده‌است.